سيد على آل داوود
10
دو سفرنامه از جنوب ايران ( فارسى )
نوشتههايى كه توسط سياحان دورهء قاجار نوشته شده به اميد آنكه مسئولين امور از نابسامانيهاى كشور مطلع شوند ، حاوى شكوه نامههاى بسيارى از اهالى قراء و روستاها و شهرهاى مسير راه نويسنده است . بنابراين كاوش و جستجو در اين ستون يكى از قدمهاى اساسى بررسى تاريخ اجتماعى و اقتصادى مردم ايران در دورهء قاجار است . بديهى است كه نخستين گام در آشنائى با اين نوشتهها ، تصحيح و انتشار آنهاست . اينك ، دو متن از اينگونه سفرنامهها معرفى و در معرض استفادهء پژوهشگران گذاشته مىشود . * * * نويسندهء سفرنامهء اول يكى از ديوانيان عصر محمد شاه قاجار است كه به دستور وى روز 27 جمادى الاول سنهء 1256 هجرى قمرى از اصفهان به سمت شيراز حركت كرده و از آنجا راه بوشهر را درپيش گرفته ، و از بوشهر به گناوه و عسلويه و بندر ديلم و نواحى دشتى و دشتستان رفته است . گزارش وى بعد از ورود به بندر شيو پايان مىپذيرد . با توجه به تواريخ ياد شده در عنوان فصول ، مىتوان گفت كه مسافرتش حدود يك سال طول كشيده است . وى در اين سفر وقايع روزانهء مسافرت خود را ثبت كرده و به هرجا كه رسيده است ، وضع جغرافيائى و وضعيت راههاى آنجا را دقيقا مورد بررسى قرار داده ؛ و چون از فن نقشهبردارى مطلع بوده ، از شهرهاى بزرگ نيز نقشههائى برداشته است . توصيفهاى جغرافيائى اين نويسنده دقيق و حتى امروزه نيز قابل استناد است . وى علاوه بر وضعيت شهرها و راهها ، به شرح كوههاى مهم ، رودها ، منازل بين راه و كاروانسراها نيز پرداخته است . همچنين در اغلب شهرها تعداد سكنه و محلات و تعداد خانوار مسكون در هر محله را با وسايل و مداركى كه در اختيار داشته احتساب كرده و با آمار و ارقام نشان داده است ، به گونهاى كه مىتوان نوشتههاى او را از مبالغههاى معمول زمان به دور دانست . به خصوص تحقيقاتى كه دربارهء شهر شيراز و ساكنين و محلات آنجا انجام داده ، از هر جهت شايستهء مطالعه و بذل توجه دقيق است . ناگفته نماند كه نويسنده از توصيف پارهاى از اماكن باستانى و تاريخى نيز غفلت نورزيده است . نويسندهء سفرنامه ظاهرا از صاحبمنصبان نظامى ، يا يكى از مهندسان وابسته به قشون وقت بوده و يكى از جنبههاى مختلف مأموريت او شناسائى راههاى داخلى و امكان استفادهء نظامى از آنها در مواقع لزوم بوده است . بدين لحاظ ، كليهء طرقى را كه پيموده از اين ديد نيز مورد بررسى قرار داده است . اغلب موارد بررسيهاى وى دقيق و حاكى از اطلاعات وسيعى است كه نامبرده در طى